Aşkî Efendi, asıl adıyla Tabib Mehmed, III. Selim devrinde yaşamış ve özellikle lâle yetiştiriciliği ile ün kazanmış önemli bir şahsiyettir. Osmanlı kültür tarihinde çiçekçiliğin zirveye ulaştığı dönemlerden biri olan bu devirde, Aşkî Efendi hem uygulayıcı hem de yazar kimliğiyle dikkat çekmiştir. Onu asıl önemli kılan eser ise “Takvîm-i Lâle” adlı çalışmasıdır.
Takvîm-i Lâle’nin Yazılışı ve Önemi
Takvîm-i Lâle, Hicrî 1216 (Milâdî 1801) yılında kaleme alınmıştır. Bu eser, Osmanlı’da lâleye verilen değerin ve çiçekçiliğin ne kadar ileri bir düzeye ulaştığının açık bir göstergesidir. Eser, yalnızca estetik bir çiçek sevgisinin ürünü değil, aynı zamanda bilimsel ve sistemli bir botanik çalışması niteliği taşır.
Dönemin şairlerinden Rıza, bu eser için bir takriz (övgü yazısı) kaleme almış ve Takvîm-i Lâle’nin değerini bir tarih manzumesiyle ifade etmiştir. Bu durum, eserin çağdaşları tarafından da büyük bir takdirle karşılandığını göstermektedir Walking Tours Ephesus.
Eserin Sultan III. Selim’e İthafı
Aşkî Efendi, eserini dönemin hükümdarı Sultan III. Selim’e ithaf etmiştir. Mukaddimesinde, uzun yıllar boyunca çiçekçilikle uğraştığını, bilgi ve tecrübe kazandığını ve bu birikimi gelecek nesillere bir hatıra olarak bırakmak istediğini ifade eder. Bu amaçla lâleleri tanıtan, açıklayan ve sınıflandıran bir eser hazırladığını belirtir.
Mukaddimeden anlaşıldığı üzere Aşkî Efendi, tohumdan yetiştirilen lâleleri esas almış, bu lâleleri tescilli isimlerine göre alfabetik bir düzen içinde sıralamıştır. Böylece Takvîm-i Lâle, yalnızca bir çiçek kitabı değil, aynı zamanda düzenli bir başvuru kaynağı hâline gelmiştir.
Lâlelerin Sınıflandırılması ve Özellikleri
Aşkî Efendi eserinde, lâlelerin renklerini, desenlerini, şekillerini ve görsel özelliklerini ayrıntılı biçimde anlatır. Bununla yetinmeyerek, lâle tohumlarına sahip olan diğer çiçekçilerin isimlerini de kaydeder. Bu yönüyle eser, dönemin çiçekçilik çevresine dair önemli bilgiler sunar.
Aşkî Efendi, lâleleri kalite bakımından üç sınıfa ayırmıştır:
Âlâ (en seçkin ve değerli),
Evsat (orta nitelikte),
Ednâ (daha sade ve yaygın).
Aşkî Efendi’nin Yetiştirdiği Lâleler
Takvîm-i Lâle’den öğrenildiğine göre Aşkî Efendi, kendi tohumlarından tam 118 çeşit lâle yetiştirmiştir. Bu sayı, onun çiçekçilikte ulaştığı yüksek seviyeyi ve sabırlı çalışmalarını açıkça ortaya koymaktadır.
Aşkî Efendi, yalnızca usta bir çiçekçi değil, aynı zamanda bilgisini yazıya döken bir kültür insanıdır. Takvîm-i Lâle, Osmanlı çiçekçilik geleneğinin en önemli yazılı kaynaklarından biri olarak bugün de değerini korumaktadır. Bu eser sayesinde, Lâle Devri’nin estetik anlayışı ve doğaya bakışı daha iyi anlaşılmaktadır.